ՇՈՒՇԻ ՔԱՂԱՔԻ ԱԶԱՏԱԳՐՄԱՆ ՕՊԵՐԱՑԻԱՅԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

     

Շուշիում ադրբեջանական կրակակետերի ու ռազ­մական հենակետի ծավալման սպառնալիքի և ագ­րե­սիայի այդ օջախի վնասազերծման անհրաժեշ­տության մասին հրապարակայնորեն արտահայտ­վել ենք տակավին այն ժամանակ, երբ դեռ նոր-նոր էին Արցախում և ԱդրԽՍՀ հայկական բնակավայ­րերում ծավալվել Բաքվի սանձազերծած մարտա­կան գործողությունները[1]: Տեսական ու գաղափա­րական հիմնավորումները հետագայում դարձան կենսական անհրաժեշտություն, որովհետև Շուշիից հրթիռահրետանային ու զորային մշտական հարձա­կումների էին ենթարկվում մայրաքաղաք Ստեփանակերտի և շրջակա մյուս հայկական բնակավայրերի խաղաղ թաղամասերը: Միայն 1992 թ. սկզբից մայրաքաղաքը ենթարկվել է հրետակոծության 170, իսկ Շուշիից անմիջա­կան հարձակման` 11 անգամ: ԼՂՀ մայրաքաղաքի վրա արձակվել է տարբեր տրամաչափի 4253 արկ ու հրթիռ, այդ թվում` ՄՄ-21 «Գրադ» կայանքի 2437 ռեակտիվ արկ (հիմնականում` բեկորաֆուգասային), «Ալազան» և «Կրիստալ» կայանքների փոխված մարտագլխիկներով 527 հրթիռ, 100 մմ 593 արկ և այլն: Ավերվել է 188 և վնասվել 223 բնակելի շենք կամ մոտ 2000 բնակարան: Հիմնահատակ ավերվել են 54 և վնասվել 147 սոցիալ-մշակութային, կենցաղային և վարչական օբյեկտներ: Զոհվել են Ստեփանակերտի 90 քաղաքացիներ, մեծ մասամբ` կանայք ու երեխաներ, իսկ 268-ն ստացել են բեկորային և այլ վնասվածքներ: Մայրաքաղաքի մոտ 10 հազար  բնակիչ մնացել է անօթևան[2]: ԼՂՀ ինքնապաշտպանության կոմիտեի մայիսի 1-ին տա­րածած հայտարարությունում, մասնավորապես, ասված էր. «Միայն անցած շաբաթվա ընթացքում ԼՂՀ մայրաքաղաքի վրա հակամարտության գոտում Ադրբեջանի գլխավոր ռազմական հենակետ Շուշիից արձակվել է շուրջ 1000 արկ, այդ թվում` 800-ը` ռեակտիվ: Զոհվել է 20 խաղաղ բնակիչ, փլատակների են վերածվել հարյուրավոր բնակելի տներ, ավերվել կամ հրդեհվել են կենսապահովման բոլոր ձեռնարկությունները: Հազարավոր կանայք ու երեխաներ մնացել են առանց տանիքի ու ապրուստի միջոցի: Հատկապես տագնապահարույց է այն հանգամանքը, որ շարունակ զենք ու զինամթերք է բերվում Շուշի (ի դեպ` որտեղից դուրս է բերվել ողջ բնակ­չությունը): Նկատվում են զինված կազմավորումների, զրահատեխնիկայի նորանոր կուտակումներ»[3]: Արցախի ինքնապաշտպանության ուժերի հա­տուկ ծառայություններն ամենօրյա աշխատակարգով արձանագրում էին Ստեփանակերտի վրա գրոհելու նպատակով Շուշիում և Արցախում գտնվող մյուս ադրբեջանական հենակետեր առբերվող սպառազինության և ռազմա­կան տեխնիկայի թվաքանակի  ահագնացող աճումը*: Դա ադրբեջանական հրամանատարությանը թվում էր հեռանկարային, քանի որ նրա հաշվարկ­ներով շուրջ քառամյա պաշարման ու մշտական հրթիռահրետակո­ծութ­յուն­ների հետևանքով մայրաքաղաքի դիմադրողականությունը պետք է իսպառ  հյուծված լիներ:

Շուշիի ազատագրման պատմական պահը, անհրաժեշտությունը, նա­խա­պատրաստման ու պլանավորման, չորս հիմնական ուղղություններով ծավալված մարտական գործողությունները և առանձին զորատեսակների ներգրավման հանգամանքները հնարավորինս մանրամասնորեն ներկայաց­ված են զանազան ուսումնասիրություններում[4], ուստի նպատակահարմար է այստեղ քննարկել զուտ այդ օպերացիայի արդյունքները և փորձել վերա­իմաստավորել դրա պատմական նշանակությունը: Ընդսմին նոր ուսումնա­սի­րությունների շնորհիվ հայտնաբերվել են նոր տվյալներ,  կատարվել են ճշգրտումներ, որոնց արդյունքները տեղ են գտել սույն հոդվածում:

Շուշիի ազատագրման արդյունքների մասին մեզ հայտնի ամենավաղ ռազմագիտական գնահատականը այդ նշանակալի իրադարձության տարե­լիցի առթիվ Ինքնապաշտպանության կոմիտեի անունից հրապարակվել է ԻՊԿ պաշտոնաթերթում, որտեղ շեշտվել են ԼՂՀ ինքնապաշտպանության ուժերի շտաբի մեծածավալ նախապատրաստական աշխատանքը և հմուտ ղեկավարումը, բոլոր աստիճանների հրամանատարների լավ կազմակերպ­ված համագործակցությունը, ազատամարտիկների անձնվիրությունը և վճռա­­կան գործողությունները, ինչի շնորհիվ հաջողվել է երկու օրում կոտրել կեն­դանի ուժի և միջոցների, ինչպես նաև աշխարհագրական դիրքի էական առա­վելություն ունեցող հակառակորդի դիմադրությունը և ազատագրել ռազ­մական տեսանկյունից հույժ կարևոր Շուշի բերդաքաղաքը[5]:

Շուշիի ազատագրման ամենատեսանելի արդյունքն ստեղծված ռազմա­քաղաքական նպաստավոր պայմանների օգտագործմամբ քառամյա շրջա­փակ­ման ճեղքումն ու Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացումն էին, ինչի շնորհիվ Արցախը փրկարար կապ հաստատեց Մայր Հայրենիքի հետ:

Ռազմավարության տեսանկյունից բարդագույն խնդիրը հնարավոր եղավ լուծել, այնուհետև Շուշիի հաղթանակն ամրապնդել նաև Ասկերանի, Մարտակերտի, Հադրութի շրջանների պաշտպանական բնագծերի առան­ձին հատվածներում հակառակորդի հարձակումները պատեհաժամորեն հետ մղելու շնորհիվ:

Շուշիի ազատագրման և Ստեփանակերտին հարակից ադրբեջանական հենակետերի վնասազերծման օպերացիային մաս­նակցած ազատա­մար­տիկ­ների թիվը, կողմերի կորուստները տարբեր կերպ են գնահատվում, և դրանց ճշգրտման աշխատանքը դեռ շարունակվում է[6]:

Օպերացիայում կողմերի ներգրաված ընդհանուր ուժերի և միջոցների հարաբերակցության, մարդկային, տեխնիկայի ու սպառազինության կո­րուստ­­ների մասին ճշգրտված տվյալներ կան ՀՀ ԶՈՒ-ի Գլխավոր շտաբի օպերատիվ վարչության  (նաև մեր մասնակցությամբ) կազմած ու հրապա­րակած աշխատության մեջ[7]:

Շուշիի ազատագրման փայլուն օպերացիայի շնորհիվ վերացվեցին Ստե­փանակերտի շրջակա թշնամական կրակակետերը և ռազմական հենա­կետերը: Հակառակորդին պատճառվեցին կենդանի ուժի ու տեխնիկայի նշա­նակալի կորուստներ, նրանից առգրավվեցին մոտ 10 միավոր զրահա­տեխնիկա, տարաբնույթ փոխադրամիջոցներ, հարյուրավոր հրթիռներ ու արկեր, մի քանի միավոր հրետանի և այլ զենք ու զինամթերք: Գերվեց 13 ադրբեջանցի[8], որոնք հետագայում փոխանակվեցին հայ ռազմագերիների կամ պատանդառված խաղաղ բնակիչների հետ:

Շուշիի ազատագրման խորհրդանիշներից Տակ-հուշարձանը

Շուշիի ազատագրման պատմական նշանակության մասին խոսելիս պետք է այն դիտարկել ոչ միայն արցախյան, նույնիսկ ոչ միայն հայաս­տանյան, այլև համահայկական տիրույթում: Այդ փայլուն հաղթանակը հայ ժողովրդին վերադարձրեց իր հոգևոր-մշակութային փառավոր անցյալի հի­շա­տակները պահպանած պատմական բերդաքաղաքը, որտեղ վերջնա­կան ոչնչացումից փրկվեցին մահաբեր հրթիռների ու արկերի պահեստների վերածված Սբ. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց և Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկե­ղեցիները, կարևոր արձանագրություններով հայտնի` 18-19-րդ դարերի տա­պա­նաքարերը, հայկական պատմաճարտարապետական այլ հուշար­ձան­­ներ: Շուշիի ազատագրման շնորհիվ կասեցվեց այլ ժողո­վուրդների, այդ թվում նաև պարսիկների, պաշտամունքային կառույցները յուրացնելու տաս­նամ­յակներ շարունակվող ադրբեջանական քաղաքականությունը և նպաս­տավոր պայմաններ ստեղծվեցին դրանք վերանորոգելու, ապա այցելուների համար մատչելի դարձնելու համար, ինչի վկայությունն է 2019 թվականին պարսկական մզկիթի վերաբացումը[9]:

Շուշիի ազատագրման նշանակության քաղաքական բաղադրիչն շեշտ­ված է նախորդած և հաջորդած զարգացումներով: Արտաքին քաղաքական ասպարեզում որոշ ժամանակով լիցքաթափվեցին տարածաշրջանում իրենց շահերը հետապնդող պետությունների միջև առկա հակասությունները, ան­հրա­­ժեշտություն առաջացավ վերագործարկելու կողմերի ուժերի հա­րաբե­րակցության ու քաղաքական ուղեգծերի վրա ազդեցության  լծակները և այլն: Գաղտնիք չէ, որ այս հաղթանակը  էապես փոխել է տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական հաշվեկշիռը՝ հօգուտ հայկական կողմի: Հայաստանի Հանրապետության, Արցախի և Սփյուռքի միասնությունն ակներև է դարձրել հայ ժողովրդի ռազմական ներուժը, ինչպես նաև հակառակորդի ագրեսի­վությունը զսպելու և պաշտպանական-անվտանգային ռազմավարական օրա­­խնդիր իրավիճակ ձևավորելու կարողությունը: Ընդսմին այդ եռա­միաս­նությունը այսօր էլ շարունակում է մնալ որպես պատերազմը վեր­սկսելու և ռևանշի հասնելու Ադրբեջանի վերնախավի չհիմնավորված ձգտում­­­ների ռազ­մաքաղաքական զսպման ազդու միջոց:

Շուշիի և Ջանհասան-Քյոսալարի ենթաշրջանի գյուղերի ազատագրման օպերացիայի իրագործումը նշանավորել է հայ ժողովրդին հատուկ ռազ­մական մտքի փայլուն հաղթանակը, որը լրջագույն մարտական մկրտություն էր ընդհանրապես Արցախի ինքնապաշտպանության ուժերի և մասնավո­րա­պես նրա առանձին զորատեսակների ու միավորների համար: Առաջա­դրված խնդրի համեմատությամբ նվազագույն ուժերի ու միջոցների ներ­գրավ­մամբ, ինչպես նաև  առադրելի ու համաչափ կորուստներով հայ­կական ուժերի նվաճած փայլուն հաղթանակը ցույց է տվել օպերա­ցիաներ մշակելու, նախապատրաստելու և իրականացնելու գործում ԻՊՈՒ-ի հրամա­նատա­րութ­յան ունեցած անվիճելի առավելությունն ադրբեջանական հրա­մա­նա­տա­րության նկատմամբ, ինչպես նաև հայ ազատամարտիկի բարոյա­հոգե­բանական անհերքելի գերազանցությունը հակառակորդի զինվորի նկատ­մամբ: Շուշիի ազատագրումը ցուցադրել է հայ ռազմիկին յուրահա­տուկ որակական բարոյամարտական հատկանիշները, անհնարինը հնարա­վոր դարձնելու նրա հրաշագործ ունակությունը:

Շուշիի հաղթանակը դարձել է ազգային իղձերի իրականացման, ինքնա­գիտակցության ու մարտական ոգու բարձրացման, ազգային ինքնության հաստատման խորհրդանիշ: 

Ներքաղաքական ասպարեզում ակներև է դարձել մեկ գաղափարի (տվյալ պարագայում Շուշիի ազատագրման) շուրջ համայն հայության  համախմբման հնարավորությունը, որի մասնակի իրականացումը, թերևս, հաղթանակի գրավականներից մեկն էր: Այդ գաղափարի կենսագործումը կարելի է համարել մեկնակետ Արցախի Հանրապետության անկախության ամրապնդման և պետականության կերտման համար:  Անկասկած, Շուշիի ազատագրումից հետո ավելի ամբողջական ու լիարժեք դարձավ Արցախի Հանրապետության անկախությունը:

Ռազմական անվտանգության, հակառակորդի վտանգավոր կրակակե­տերի ու ռազմահենադաշտերի վնասազերծման անհրաժեշտությունից բխող իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապի համատեքստում մեծ է Շուշիի ազատագրման նշանակությունը ոչ միայն Արցախի հայ ազգա­բնակչության ֆիզիկական գոյության ապահովման, այլև երկու հայկական հանրապետություններին պարտադրված պատերազմում ռազմական նա­խա­ձեռնությանը տիրելու գործում:

Շուշիի ու մայրաքաղաքին հարակից ադրբեջանական կրակակետերի ճնշումից և վտանգավոր հենակետերի վնասազերծումից հետո պատե­րազմի բնույթը փոխվել է: Եթե մինչ այդ Արցախի Հանրապետության ներսում մղվել  է հայրենական պատերազմ, որը նպատակաուղղված էր ներքին թշնա­մուց ձերբազատմանը, ապա Շուշիից հետո պատերազմն ընդունեց ԽՍՀՄ փլուզման հետևանքով միութենական նախկին հանրապե­տություն­ներից մեկի` ԱդրԽՍՀ վարչական տարածքում օրինաչափորեն ձևավորված երկու պետությունների` Ադրբեջանի Հանրապետության և Արցախի Հան­րապետության միջև ռազմական հակամարտության բնույթ, և մարտական գործողությունները տեղափոխվեցին սահմանային բնագծեր[10]:

Փայլուն ռազմական հաջողությունը հնարավորություն ընձեռեց կանխե­լու մարդասիրական աղետը: Շուշիում հակառակորդի ծավալած կրակակե­տերից ու ռազմահենադաշտից Արցախի մայրաքաղաքի և շրջակա խաղաղ հայկական բնակավայրերի մշտական հրթիռահրետակոծումները  այդպիսի աղետի էին հասցրել տասնյակ հազարավոր մարդկանց, հիմնականում` ծերերի, կանանց ու երեխաների…

Արցախի Հանրապետության գրեթե քառամյա շրջափակումը և Ստեփա­նակերտի պաշարումը տասնյակ հազարավոր բնակիչների դատապարտել էին սովի, համաճարակների, հարկադրված նկուղային կյանքի: Տնտե­սութ­յունը և ընդհանրապես կյանքը կաթվածահար էին եղել ջրի, էլեկտրա­կա­նության և գազի մատակարարման չարանենգ խափանման պատճառով: Դրանք հետևանք էին Ստեփանակերտի ոչնչացման անսքող նպատակով ձեռնարկված կանոնավոր հրթիռա-հրետանային կետային հարվածների ու հետևազորային հարձակումների: Որպես անհերքելի վկայություններ կարող եք հիշատակվել Ստեփանակերտի դաժան հրթիռահրետակոծությունների գերխիտ ժամանակագրությունը և Շուշիի ազատագրումից հետո տեղի եկե­ղե­ցիներում և շենքերի նկուղներում հայտնաբերված հազարավոր հրթիռ­ներն ու արկերը:

Այս առումով ինչպես Արցախի հայ ազգաբնակչության, այնպես էլ հա­մայն հայության համար Շուշիի ազատագրման օպերացիայի արդյունքների կենսական նշանակությունն անհնար է գերագնահատել: Վերացավ Արցախի բնակչության գլխին դամոկլյան սրի պես կախված բնաջնջման իրական սպառ­նալիքը և ստեղծվեցին բարենպաստ պայմաններ գոյատևման ու կեն­սապահովման միջոցների հայթայթման համար: Շուշիում հակառակորդի կենտ­րոնացած մեծ ուժերի ու միջոցների հետագա ծավալումը անմիջական սպառնալիք կստեղծեր Հայաստանի Հանրապետությանը, որը համայն հա­յութ­յան պետականություն ունենալու դարավոր երազանքի մարմնացումն է:

Շուշիի հաղթանակի հաղորդած համընդհանուր լիցքը, այդ կարևոր իրա­դարձության բարենպաստ հետևանքներից զրկվելու  տագնապն օգնեցին արցախահայությանը դիմանալու, տոկալու 1992 թ. հունիսի 12-ին հակառա­կորդի` նախաձեռնած լայնածավալ ագրեսիային, Շահումյանի ու Մարտա­կերտի անկմանը, մայրաքաղաքի ու մյուս խաղաղ բնակավայրերի վերսկսված անմարդկային ռմբահարումներով ու հրթիռահրետակո­ծություն­նե­րով պատճառվող աներևակայելի տառապանքներին ու զրկանքներին:

Շուշիի օպերացիայում ձեռք բերված հաղթանակը համաշխարհային հա­սարակայնությանը ցույց տվեց ինքնորոշման իրավունքի իրացման համար ծավալված պայքարի ամբողջ լրջությունը: Շուշիի ազատագրումը նաև նշանավորեց իրարից անջատ գործող ինքնապաշտպանական ջոկատներից ԼՂՀ ինքնապաշտպանության ուժերի` նոր հաստիքակազմակերպական կա­ռուցվածքի անցման և արագ զարգացման փուլի սկիզբը[11]:

Իր իսկական տերերին վերադարձված քաղաքը վերջին 28 տարիների ընթացքում վերակառուցվել և նոր տեսք է ստացել: Հիմնովին նորոգվել կամ կառուցվել են բազմաթիվ շենքեր, պատմաճարտարապետական հուշար­ձան­ներ, վերաբացվել են միջնակարգ ու բարձրագույն ուսումնական հաս­տա­­տութ­յուններ, մանկապարտեզներ, մշակութային ու մարզական օջախ­ներ, զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներ, հաղորդակցության ուղիներ, կեն­ցա­ղային ու սոցիալական ապահովության օբյեկտներ: Շուշին օրեցօր շենա­նում էր, մշտական բնակչության և զբոսաշրջիկների քանակական աճը դինամիկ էր:

Տարեցտարի Շուշիի ազատագրումն ավելի ու ավելի է իմաստավոր­վում` տարիների հեռավորությունից պատկերանալով նոր կողմերով ու նշանակությամբ: Շուշիի ազատագրման օրը դարձել է եռակի տոն` միա­վորվելով Արցախի Պաշտպանության բանակի օրվա և գերմանական ֆաշիզմի նկատմամբ տարած հաղթանակի հետ: Պատահական չէ, որ Երկրապահ կամավորականներն իրենց նոյեմբերյան համագումարում մա­յիսի 8-ը հռչակել են որպես Երկրապահի օր, քանի որ 1992 թ. մայիսի 8-ի երեկոյան Շուշիի ազատագրումն արդեն իրական էր, և այդ գործում ոչ քիչ ջանք ու ներդրում ունեցան կամավորական-ազատամարտիկները[12]:

Երախտապարտ քաղաքացիներն ամեն տարի մեծարում են իրենց քաջորդիներին, գնահատում նրանց սխրանքը, գլուխ խոնարհում բոլոր նահատակների անմար հիշատակի առջև և գարնանային թարմ ծաղիկներ դնում Շուշիի տանկ-հուշարձանի, Շուշիի ազատարարներին նվիրված խաչ­քարերի պատվանդաններին:

ԼՂՀ ԳԽ Նախագահությունը 1993 թ. մայիսի 7-ի որոշմամբ ընդունել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալ հիմնելու որոշման նախագիծը[13]: «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալի ուրվանկարի հեղինակը գծանկա­րիչ Ռաֆայել Ազիզյանն է[14]:

Ըստ ԱՀ Նախագահի աշխատակազմի քարտուղարության պարգևների և կոչումների բաժնի տրամադրած տվյալների` «Շուշիի ազատագրման հա­մար» մեդալով մինչև 2020 թ. ապրիլի 30-ը ներառյալ պարգևատրվել է 1679 մարդ, իսկ 1994 թ.` ևս 67 մարդ ԼՂՀ ԳԽ նախագահության երեք հրա­մանա­գրերով[15]:

Ներկա ու գալիք սերունդներն այլևս երբեք չպետք է կորցնեին իր հա­յա­շունչ ոգին ու կերպարանքը վերստացած Շուշին և պարտավոր էին այն պա­հել անառիկ, քանի որ առանց հայոց Շուշիի կխաթարվի Արցախի պատ­մա­քաղաքական ու վարչա-իրավական զարգացման, հոգևոր, մշակութային, ռազմաքաղա­քա­կան, սո­ցիալ-տնտեսական և կյանքի մյուս ոլորտների բնականոն ընթացքը:


[1] Տես Մ. Ա. Հարությունյան, Ո՞րն է Արցախի անկախությունը նվաճելու ուղին: «Ավետ­յաց Երկիր» «Հայ երիտասարդության ճակատ»-ի պաշտոնաթերթ, 1990 թ. դեկ­տեմբերի 15, հմ. 6:

[2] Տես ԼՂՀ ԱԳՆ մամուլի կենտրոնի արխիվ, գ. 29, թ. 52:

[3] Տես «Երկիր» ՀՅԴ Հայաստանի կենտրոնական կոմիտեի պաշտոնաթերթ, 1992 թ., հմ. 82:

* Ըստ հետախուզական տվյալների` 1992 թ. ապրիլի 27-ի դրությամբ Շուշիում կենտ­րո­նացված էր 11 միավոր տանկ, 9 ՀՄՄ, 10 ԶՓԴ, 2 ԶՀԴՄ, 100 մմ-ոց 3 թնդանոթ, 2 ՄՄ-21 «Գրադ» համազարկային կայանք, «ՈԻԱԶ»-ներում տեղակայված 3  ԿՊՎԴ գնդացիր, մոտ 1500 գրոհային (ԼՂՀ ՊԲ արխիվ, ռադիոկայանի ապարատային մատյան, հաղորդում ժամը 16.00 առ 27.04.92 թ.), իսկ մայիսի 6-ին Լաչինից Շուշի են տեղափոխվել 15-20 միավոր մեքենա, 4 ՀՄՄ, 4 ԶՓԴ (ն. տ., հաղորդում ժամը 11.35 առ 06.05.92 թ.): Ըստ երևույթին, այս տեխնիկայի ու սպառազինության մի մասը տեղաբաշխվել է Ջանհասան-Քյոսալար, Քիրս և Նաբիլար ուղղություններում: Ադրբեջանական աղբյուրներն ընդունում են, որ Շուշիում մայիսի 7-ի դրությամբ կային 3 Տ-72 և  1 Տ-55  տանկեր, 9 ՀՄՄ (ՀՄՄ-1՝ 5 միավոր, ՀՄՄ-2` 4 միավոր),  2  ԶՓԴ, 2 ԶՀԴՄ: 1 միավոր ՀՄՄ-2-ից բացի ամբողջ զրահա­տեխնիկան սարքին վիճակում էր (տես Бабаев Р., «При обороне Шуши мы использовали все боеприпасы…», «Зеркало», 4.09.2002 г., հմմտ.՝ М. А. Арутюнян, О некоторых вопросах историографии освобождения города Шуши и становления Армии Обороны. «Салют, Победа!», Сборник научных трудов  IV Всероссийской научно-практической военно-исторической конференции с международным участием. Т., 2014, с. 268); И. Самедов. Шуша: ожидание с надеждами…. «Наш Век», 03.05.2002 (http://www.nashvek.media.com/18/bol.html)):

[4] Տես, օրինակ, Ա. Մ. Դավթյան, Ս. Ա. Ավանեսյան, Շուշիի ազատագրումը և դրա պատ­­մական նշանակությունը: «ՀԲ», 2012, հմ. 12 (էլեկտրոնային տարբերակը` https:// razmavaraget.files.wordpress.com/2012/06/hb-n1-2_2012.pdf), Մ. Ա. Հարությունյան, Ար­ցախ­յան պատերազմի սկիզբը և Շուշիի ազատագրումը: Ե., 2000, էջ 75-123, նույնի՝ Արցախ­յան պատերազմը և պաշտպանության բանակի մարտական ուղին. 1991-1994 թթ.: «Կաճառ» (ԿԳԿ-ի տարեգիրք): Շուշի, 2015, գիրք 5 (59-70), էջ 6584, նույնի` Ոգու և զենքի փառավոր հաղթանակը: «ՀԲ», 2002, հմ. 12:

[5] Տես «Շուշիի ազատագրման ռազմաքաղաքական արդյունքները»: «Մարտիկ», 1993 թ., հմ. 7:

[6] Տես, օրինակ, Մ. Ա. Հարությունյան, Արցախյան պատերազմի կարևոր օպերա­ցիա­ների պատմագրական լուսաբանման որոշ վիճահարույց հարցերի մասին: «ՀԲ», 2019, հմ. 4 (էլեկտրոնային տարբերակը` https://razmavaraget.files.wordpress.com/2019/12/hb-4-2019.pdf):

[7] Տես «Շուշիի ազատագրման օպերացիան ռազմական արվեստի տեսանկյունից» (առանց հրատ. տվյալների), էջ 12, 23-24:

[8] Տես ԼՂՀ ՊԲ արխիվ, ռադիոկայանի ապարատային մատյան, հաղորդում ժամը 21.40 առ 10.05.1992 թ.:

[9] Տես «В городе Шуши состоялось торжественное открытие реконструи­ро­ван­ной Верхней мечети». «NEWS.am», 14.10.2019 (https://news.am/rus/news/538808.html):

[10] Տես Հ. Ս. Քոթանջյան, Ղարաբաղյան հակամարտության լուծման առանձնահատ­կութ­յունները (քաղաքագիտական փորձաքննություն): «Ղարաբաղ. հակամարտութ­յուն-համաձայնություն» (պատ­մա­քա­ղաքագիտական ժողովածու): Հրատարակիչ` ՀՀ ՊՆ «Հայկական բանակ» ռազմագի­տական հանդես: Ե., 1997, էջ 5-11:

[11] Տես «Մարտիկ», 1993 թ., հմ. 7:

[12] Տես «Հայաստանի Հանրապետություն», 1998 թ., հմ. 90:

[13] Տես ԼՂՀ ԱԺ ընթացիկ արխիվ, ԼՂՀ ԳԽ նախագահության 1993 թ. մայիսի 7-ի նիստի հմ. 97 արձանագրություն:

[14] Տես նույն տեղում, ԼՂՀ ԳԽ նախագահության 1994 թ. հուլիսի 19-ի նիստի հմ. 156 արձանագրություն (մեդալի էսքիզի հեղինակին պարգևատրելու մասին):

[15] Տես Մ. Ա. Հարությունյան, Արցախյան պատերազմի սկիզբը և Շուշիի ազատա­գրու­մը, էջ 145-146: Մոտ 1000 մարդու այդ մեդալով պարգևատրելու ԼՂՀ ԳԽ նախագա­հութ­յան հե­տագա հրամա­նագրերը, վերհանված անճշտությունների պատճառով, կասեցվել են:

Մ. Ա. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, պահեստազորի մայոր, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, «Կաճառ» գիտական կենտրոնի ղեկավար

Պատասխան թողնել